Informacje ogólne
Cukrzyca jest chorobą, w której dochodzi do uszkodzenia trzustki, która nie wytwarza odpowiedniej ilości insuliny (hormon regulujący metabolizm glukozy) albo działanie wytwarzanej insuliny jest nieprawidłowe (zbyt słabe). Nieprzetworzona glukoza gromadzi się w nadmiernej ilości we krwi i powoduje uszkodzenie naczyń krwionośnych , serca, nerek, układu nerwowego, narządu wzroku i innych. W ten sposób dochodzi do powstawania powikłań cukrzycowych.

• Wyróżnia się dwa typy cukrzycy: cukrzycę typu 1 i cukrzycę typu 2. Cukrzyca typu 1 występuje najczęściej u ludzi młodych lub u dzieci. W tej odmianie cukrzycy trzustka jest całkowicie uszkodzona i nie produkuje insuliny. Choroba jest przewlekła i ma charakter dziedziczny. U takich chorych stężenia glukozy we krwi są wysokie, a mimo to organizm wytwarza glukozę z białek i tłuszczów. Produktem ubocznym tej przemiany są ciała ketonowe, które zmieniają zapach moczu i mogą doprowadzić do kwasicy oraz śpiączki. Cukrzyca typ2 ujawnia się w starszym wieku. W tym typie cukrzycy trzustka nadal produkuje insulinę ale w mniejszej ilości lub wytwarzana insulina nie działa z odpowiednią siłą. Efektem takich zmian jest gromadzenie się nadmiernej ilości glukozy we krwi.
• Wyodrębniono również czynniki ryzyka wystąpienia cukrzycy typu 2, zalicza się do nich: otyłość, siedzący tryb życia, nieodpowiednia dieta, nadciśnienie tętnicze, wiek >45 roku życia, przewlekłe choroby trzustki i wątroby, zaburzenia lipidowe. Cukrzyca typu 2 jest chorobą o podłożu dziedzicznym.
• Nie leczona lub źle kontrolowana cukrzyca prowadzi do powstania groźnych powikłań, do których zaliczamy: nefropatię cukrzycową (uszkodzenie nerek), retinopatię cukrzycową (uszkodzenie siatkówki oka prowadzące do ślepoty), choroby układu krążenia (zawał serca, udar mózgu) oraz neuropatię cukrzycową (zaburzenia neurologiczne).

• Leczenie cukrzycy polega na samokontroli i samoobserwacji oraz na leczeniu farmakologicznym (leki doustne, insulina). Dostosowanie się do zasad żywieniowych zalecanych dla chorych na cukrzycę oraz prawidłowo stosowane leczenie farmakologiczne pozwalają na utrzymanie jakości życia oraz jego długości na poziomie podobnym do osób bez cukrzycy.

• Co to jest samokontrola? Samokontrola jest to wykorzystywanie umiejętności i czynności pozwalających na kontrolowanie stanu swojego zdrowia oraz skuteczne leczenie. Samokontrola w cukrzycy dotyczy stosowania diety cukrzycowej, utrzymywania optymalnej masy ciała, wykonywania odpowiedniego wysiłku fizycznego, pomiarów glikemii (poziomu cukru we krwi), nauki prawidłowego podawania insuliny oraz pielęgnacji stóp. Zaangażowanie oraz edukacja rodziny lub osób najbliższych ułatwia leczenie i w znacznym stopniu zmniejsza ryzyko występowania powikłań związanych z cukrzycą.
• Dzienniczek samokontroli. Każdy chory na cukrzycę powinien prowadzić dzienniczek samokontroli, który będzie pomocy zarówno dla pacjenta (modyfikowanie żywienia, zmiana aktywności fizycznej czy odpowiednie dawkowanie insuliny) jak i dla lekarza (dzienniczek będzie pomocny podczas wizyty w gabinecie lekarskim -lekarz oceni czy cukrzyca jest dobrze kontrolowana, może również zmodyfikować leczenie). Dzienniczek samokontroli powinien zawierać informacje dotyczące: pomiarów glikemii na czczo, przed posiłkiem oraz 2 godziny po posiłku, codzienne pomiary ciśnienia tętniczego, wykonywanych wysiłków fizycznych (bieganie, jazda na rowerze itp.), błędów dietetycznych, wzrostów i spadków glkiemii, złego samopoczucia, wyników badań laboratoryjnych(HbA1c, cholesterol i inne) oraz stosowanego leczenia.
• Skorzystaj również ze specjalistycznych serwisów internetowych przygotowanych specjalnie dla pacjentów chorych na cukrzycę www.cukrzyca.org

Dieta
Dieta w cukrzycy jest jednym z najważniejszych elementów leczenia tej choroby. Dostosowanie się do zasad diety cukrzycowej pozwala na utrzymywanie prawidłowej glikemii i tym samym ogranicza ryzyko wystąpienia powikłań związanych z cukrzycą. We wstępnej fazie choroby dieta może być jedyną formą leczenia. Bardzo ważne jest utrzymywanie prawidłowej masy ciała (nadwaga jest jednym z czynników ryzyka cukrzycy, przyspiesza ona również rozwój choroby).

• W naszym pożywieniu główną rolę odgrywają węglowodany, które dostarczają energii. Wynikiem ich trawienia jest glukoza, która trafia do krwi, a dzięki insulinie wnika do komórek. U osób z cukrzycą proces ten jest zaburzony ze względu na nieprawidłową produkcję insuliny. Dlatego osoby z cukrzycą powinny dokładnie kontrolować ilość zjadanych węglowodanów. Aby zadanie to było proste do zrealizowania, wprowadzono do diety cukrzycowej pojęcie wymiennika węglowodanowego.
• Jeden wymiennik węglowodanowy (1 WW) to taka ilość produktu (w gramach), która zawiera 10 g węglowodanów. Zgodnie z tym założeniem jeżeli jakiś pokarm zawiera 5 WW, to oznacza, że poziom cukru we krwi po spożyciu tego pokarmu wzrośnie tak, jak po spożyciu 50 g czystego cukru. Wymienniki węglowodanowe pomagają w układaniu codziennego jadłospisu. Kierując się wartością WW w diecie można tak ułożyć jadłospis aby codziennie poszczególne posiłki (śniadania, kolacje i obiady) zawierały podobną ilość WW. Pozwoli to na łatwe dobranie dawek insuliny i zapobiegnie incydentom hiperglikemii (podwyższony poziom cukru) lub hipoglikemii (obniżony poziom cukru we krwi).
Osoby leczone insuliną powinny swoją dietę dostosować do dawek i działania insuliny (w porozumieniem z lekarzem), a chorzy z cukrzycą typu 2 i towarzyszącą nadwagą powinny ograniczyć ilość spożywanych pokarmów stosowanie do zapotrzebowania energetycznego w celu uzyskania prawidłowej masy ciała.
• Zapotrzebowanie energetyczne
Zapotrzebowanie energetyczne jest to określona ilość energii wyrażana w kaloriach, która zapewnia prawidłowe funkcjonowanie organizmu.
Ustalenie dobowego zapotrzebowania energetycznego pomaga w uzyskaniu i kontroli należnej masy ciała. Lekarz, pielęgniarka pomogą Ci w ustaleniu zapotrzebowania energetycznego.
• Prawidłową masę ciała ustala się na podstawie wskaźnika BMI (poniżej wzór pozwalający obliczenie tego wskaźnika)

-wskaźnik masy ciała BMI (Body Mass Index)

Do planowania posiłków według wymienników węglowodanowych wykorzystuje się tabele wymiennikowe- dostępne na stronie www.cukrzyca.org.

Należy pamiętać, że dieta cukrzycowa to jeden z podstawowych elementów leczenia cukrzycy, ale nie jedyny. Właściwej diecie cukrzycowej powinien towarzyszyć wysiłek fizyczny oraz regularne ćwiczenia. Na stronie internetowej www.cukrzyca.org. dostępne są tabele produktowe, w których można znaleźć rodzaje wysiłków i czas potrzebny do "spalenia" energii zawartej w pokarmach.

Leczenie
• Po zdiagnozowaniu cukrzycy typu 1 należy jak najszybciej rozpocząć leczenie przy pomocy insuliny. Insulinoterapia jest jedyną metodą leczenia tej choroby. Najlepszą odmianą insulinoterapii jest tzw. intensywna insulinoterapia, której celem jest takie dobranie dawki insuliny aby poziom cukru we krwi był optymalny, czyli zbliżony do poziomu u ludzi zdrowych. Efekt ten osiąga się poprzez wstrzykiwanie insuliny kilka razy w ciągu doby. Oprócz intensywnej insulinoterapii, drugim sposobem leczenia cukrzycy typu 1 jest ciągła infuzja insuliny za pomocą pompy insulinowej.

• Cukrzyca typu 2 ujawnia się w starszym wieku, zwykle po 5 dekadzie życia. Cukrzyca typu 2 występuje znacznie częściej niż typu 1 i stanowi 90 proc. wszystkich przypadków zachorowań. Celem leczenia jest obniżenie podwyższonego poziomu cukru we krwi za pomocą środków doustnych, diety i czasami insuliny. Bardzo ważne jest również zmniejszanie ryzyka wystąpienia powikłań cukrzycy czyli zawału serca, udaru mózgu, ślepoty i niedokrwienia obwodowego( miażdżyca tętnic kończyn dolnych). Dlatego też kolejnymi elementami leczenia są kontrolna ciśnienia tętniczego oraz poziomu cholesterolu we krwi.

Pamiętaj, że nie jest możliwe skuteczne leczenie cukrzycy bez stosowania odpowiedniej diety (patrz rozdział dieta), aktywności fizycznej i utrzymywania właściwej masy ciała (patrz rozdział dieta)

Celem leczenia cukrzycy osiągnięcie prawidłowej glikemii. Oto normy dla cukrzyków.

Zawsze w początkowej fazie choroby podejmuje się leczenie za pomocą środków doustnych. Leki te:
zwiększają wydzielanie insuliny (pochodne sulfonylomocznika i meglitynidy np. repaglinid)
hamują uwalnianie glukozy z wątroby (metformina)
hamują uwalnianie glukozy z węglowodanów złożonych w jelicie (inhibitory alfa-glukozydazy)
zmniejszają insulinooporność tkanek (tiazolidynediony i pokrewne leki z grupy agonistów receptorów PPAR-γ)

Zachowanie przez pacjenta prawidłowej diety, masy ciała i odpowiedniej aktywności fizycznej często umożliwia "leczenie tabletkami" przez całe życie bez konieczności stosowania insuliny!!!. Najczęstszą przyczyną niepowodzenia leczenia cukrzycy jest brak współpracy pacjenta.

Wysiłek fizyczny

Wysiłek fizyczny poprawia wydolność i sprawność organizmu: Dlaczego tak działa?
• poprawia przepływ krwi w naczyniach krwionośnych.
• w czasie wysiłku fizycznego na krótko wzrasta ciśnienie tętnicze, następnie na wiele godzin dochodzi do znacznego obniżenia się ciśnienia tętniczego. Jest to bardzo korzystny efekt ponieważ pomaga w stabilizacji ciśnienia tętniczego u osób chorujących na nadciśnienie.
• zmniejsza stężenie "złego" cholesterolu (LDL-cholesterolu i trójglicerydów), natomiast zwiększa stężenie "dobrego cholesterolu" (HDL-cholesterolu).
• obniża ryzyko powikłań zakrzepowych.
• zwiększa odporność na zakażenia.
• zmniejsza zagrożenie osteoporozą.
• poprawia wydolność układu oddechowego.
• zmniejsza ilość tkanki tłuszczowej w organizmie.
• ułatwia odchudzanie i utrzymywanie prawidłowej masy ciała.
• zmniejsza stężenie cukru we krwi.
• poprawia działanie insuliny na tkanki.
• poprawia samopoczucie fizyczne i psychiczne.

Dla osób niewytrenowanych dobrą formą wysiłku jest energiczny spacer lub wolny bieg trwający przez co najmniej piętnaście minut. Należy stopniowo wydłużać czas spacerów lub biegu o kilka minut. Największe korzyści przynosi wysiłek fizyczny trwający ponad 45 minut, a najlepiej godzinę. Bardzo duże znaczenie ma to aby wysiłek fizyczny był powtarzany regularnie i codziennie( co najmniej 4 razy w tygodniu). W czasie wysiłku należy zapewnić sobie odpowiednio ciepłą i wygodną odzież. Pamiętaj aby:
-nie wykonywać wysiłków przy wysokiej temperaturze otoczenia
-w czasie wysiłków uzupełniać płyny, szczególnie wtedy gdy mocno się pocimy(nie na należy spożywać płynów bardzo zimnych lub bardzo ciepłych, gazowanych)
-kontroluj częstotliwość serca(zapytaj się swojego lekarza o odpowiednie dla siebie tętno) i oddechów.

Objawy
Cukrzyca jest chorobą obciążoną wieloma powikłaniami i często prowadzi do kalectwa oraz śmierci. Z tego względu niezwykle ważne jest szybkie rozpoznanie tej choroby. Rozpoznanie stawia się na podstawie oznaczeń poziomu cukru we krwi ( na czczo, przygodnego- w różnym czasie po spożyciu pokarmów i tzw. krzywej cukrowej- oznaczenie na czczo i 2 godziny po spożyciu 75g glukozy rozpuszczonej w wodzie). Kiedy rozpoznajemy cukrzycę?

• Jeżeli glikemia przygodna - oznaczona w próbce krwi pobranej o dowolnej porze dnia, niezależnie od pory ostatnio spożytego posiłku
jest równa lub wyższa od 200 mg/dl (11,1 mmol/l)
• glikemia na czczo - oznaczona w próbce krwi pobranej 8-14 godzin od ostatniego posiłku jest równa lub wyższa od 126mg/dl (7 mmol/l).
(jeżeli poziom glikemii jest niższy od 100 mg/dl (5,6 mmol/l) to rozpoznajemy prawidłową glikemię na czczo, a jeśli mieści się w zakresie 100-125mg/dl to rozpoznajemy nieprawidłową glikemię na czczo).
• glikemia w 120. minucie doustnego testu tolerancji glukozy jest równa lub wyższa niż 200mg / dl (11,1 mmol/l) (jeżeli glikemia jest niższa od 140 mg/dl (7,8 mmol/l) to rozpoznajemy prawidłową tolerancję glukozy, a jeśli jest zwarta pomiędzy 140 - 199 mg/dl (7,8 - 11,0 mmol/l) to rozpoznajemy
upośledzoną tolerancję glukozy)

Do rozpoznania cukrzycy konieczne jest stwierdzenie dwóch nieprawidłowości lub 2-krotne stwierdzenie jednej z nich; przy oznaczaniu stężenia glukozy we krwi należy uwzględnić ewentualny wpływ czynników niezwiązanych z wykonywaniem badania (pora ostatnio spożytego posiłku, wysiłek fizyczny, pora dnia).

Badania takie wykonuje się u pacjentów, u których występują charakterystyczne objawy: Najczęściej występują:

• poliuria (zwiększone wydalanie moczu)
• poldypsja (wzmożone pragnienie)
• uczucie suchości w jamie ustnej
• zwiększone łaknienie
• osłabienie i zmęczenie
• senność
• wzmożona potliwość
• nagłe zmniejszenie masy ciała
• nawracające zmiany ropne na skórze I stany zapalne narządów moczowo-płciowych
• świąd skóry i sromu
• zapach acetonu w powietrzu wydychanym
• zaburzenia widzenia
Jeżeli stwierdzisz jeden lub więcej takich objawów koniecznie powiedz o tym swojemu lekarzowi.